Water Activity یا فعالیت آب (aw) شاخصی است که میزان آب آزاد و در دسترس برای انجام واکنش‌های شیمیایی و رشد میکروارگانیسم‌ها را نشان می‌دهد. برخلاف رطوبت کل که فقط درصد آب موجود را بیان می‌کند، aw رفتار واقعی آب در سیستم را توصیف می‌کند. همین تفاوت مفهومی باعث شده Water Activity به‌تدریج وارد ادبیات رگولاتوری صنعت دارو شود.

در نگاه رگولاتوری، هر پارامتری که بتواند ریسک میکروبی، پایداری شیمیایی و ایمنی محصول را بهتر پیش‌بینی کند، اهمیت دارد. Water Activity دقیقاً چنین نقشی دارد و به همین دلیل اگرچه همیشه به‌صورت الزام صریح ذکر نشده، اما در بسیاری از راهنماها به‌عنوان یک ابزار علمی معتبر برای کنترل کیفیت پذیرفته شده است.

جایگاه Water Activity در فارماکوپه‌ها و راهنماهای بین‌المللی

در حال حاضر، اغلب فارماکوپه‌های اصلی مانند USP، EP و JP الزام مستقیم و عمومی برای اندازه‌گیری Water Activity در همه داروها ندارند، اما این به معنای بی‌اهمیت بودن آن نیست. Water Activity بیشتر به‌صورت الزام غیرمستقیم و مبتنی بر ریسک وارد چارچوب‌های رگولاتوری شده است.

در راهنماهای مرتبط با کنترل میکروبی، پایداری و طراحی فرمولاسیون، به‌وضوح اشاره می‌شود که دسترسی آب آزاد عامل کلیدی در رشد میکروبی و تخریب شیمیایی است. همین موضوع باعث شده در ممیزی‌ها، Water Activity به‌عنوان یک پارامتر پشتیبان علمی مورد سؤال قرار گیرد، به‌ویژه زمانی که تولیدکننده ادعا می‌کند محصول بدون نگهدارنده یا با حداقل کنترل میکروبی ایمن است.

ارتباط Water Activity با الزامات میکروبی داروها

از منظر GMP و کنترل میکروبی، ریسک رشد میکروارگانیسم‌ها یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هاست. رشد باکتری‌ها، مخمرها و کپک‌ها مستقیماً به aw وابسته است و هر گروه میکروبی حداقل aw مشخصی برای رشد دارد. بنابراین Water Activity می‌تواند به‌عنوان شاخصی پیش‌بینی‌کننده برای ریسک میکروبی استفاده شود.

در داروهای غیر استریل، به‌ویژه اشکال خوراکی جامد، پودری و گرانولی، اندازه‌گیری aw می‌تواند توجیه علمی قوی برای استراتژی کنترل میکروبی باشد. در برخی پرونده‌های رگولاتوری، داده‌های Water Activity به‌عنوان بخشی از Risk Assessment میکروبی پذیرفته شده‌اند، حتی اگر مستقیماً در مونوگراف ذکر نشده باشند.

Water Activity و پایداری شیمیایی در الزامات رگولاتوری

از دید رگولاتوری، پایداری دارو فقط به نتایج آزمون‌های نهایی محدود نمی‌شود، بلکه باید قابل پیش‌بینی و قابل دفاع باشد. آب آزاد می‌تواند سرعت واکنش‌هایی مانند هیدرولیز، اکسیداسیون و تخریب آنزیمی را افزایش دهد و این موضوع مستقیماً بر طول عمر قفسه‌ای محصول اثر می‌گذارد.

در مطالعات پایداری مطابق با راهنماهای ICH، اگرچه aw به‌عنوان پارامتر اجباری ذکر نشده، اما استفاده از آن برای تفسیر نتایج پایداری یک مزیت علمی محسوب می‌شود. در بسیاری از ممیزی‌ها، زمانی که اختلاف رفتار محصول در شرایط مختلف مشاهده می‌شود، داده‌های Water Activity می‌توانند نقش کلیدی در توجیه علمی نتایج ایفا کنند.

کدام داروها بیشترین نیاز رگولاتوری به Water Activity دارند؟

ضرورت اندازه‌گیری Water Activity در همه محصولات یکسان نیست و به ماهیت دارو و ریسک آن بستگی دارد. بیشترین حساسیت رگولاتوری معمولاً در گروه‌های زیر دیده می‌شود:

• داروهای پودری و گرانولی خوراکی
• فرآورده‌های بدون نگهدارنده یا با حداقل نگهدارنده
• داروهای گیاهی و فرآورده‌های حاوی عصاره
• محصولات با ماده مؤثره حساس به رطوبت
• مکمل‌ها و محصولات غذایی دارویی‌نما

در این محصولات، داده‌های aw می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم‌های رگولاتوری، از جمله پذیرش فرمولاسیون یا انتخاب بسته‌بندی داشته باشند.

Water Activity در مواد اولیه دارویی

رگولاتورها به‌طور فزاینده‌ای بر کیفیت مواد اولیه تمرکز دارند، زیرا بسیاری از مشکلات کیفی در محصول نهایی ریشه در مواد اولیه دارند. در مورد مواد اولیه پودری، aw می‌تواند شاخصی از شرایط نگهداری، احتمال رشد میکروبی و حتی تغییرات فیزیکی در طول زمان باشد.

اگرچه اغلب مونوگراف‌های مواد اولیه هنوز aw را به‌عنوان آزمون اجباری ذکر نکرده‌اند، اما در ارزیابی تأمین‌کننده و ممیزی‌های کیفی، اندازه‌گیری Water Activity می‌تواند یک ابزار ارزشمند برای Supplier Qualification باشد. این موضوع به‌ویژه در مواد اولیه گیاهی و طبیعی اهمیت بیشتری دارد.

نگاه رگولاتوری مبتنی بر Risk-Based Approach

یکی از تغییرات مهم در تفکر رگولاتوری مدرن، حرکت از الزامات ثابت به سمت رویکرد مبتنی بر ریسک است. در این چارچوب، Water Activity دقیقاً در جایگاه یک پارامتر علمی برای کاهش عدم قطعیت قرار می‌گیرد.

اگر تولیدکننده بتواند نشان دهد که aw محصول در محدوده‌ای قرار دارد که رشد میکروبی و تخریب شیمیایی را محدود می‌کند، این داده می‌تواند به‌عنوان بخشی از استدلال رگولاتوری پذیرفته شود. به همین دلیل، در پروژه‌های حرفه‌ای، Water Activity اغلب به‌صورت داوطلبانه اما هدفمند اندازه‌گیری می‌شود.

Water Activity در ممیزی‌ها و تعامل با رگولاتور

در ممیزی‌های GMP و بازرسی‌های رگولاتوری، سؤال درباره کنترل رطوبت و ریسک میکروبی بسیار رایج است. در چنین شرایطی، ارائه داده‌های Water Activity می‌تواند نشان‌دهنده عمق علمی و تسلط تولیدکننده بر فرآیند باشد.

این داده‌ها به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که محصول دچار OOS میکروبی یا ناپایداری غیرمنتظره شده باشد. داشتن داده‌های تاریخی aw می‌تواند مسیر تحلیل ریشه‌ای مشکل را شفاف‌تر کند و از تصمیم‌های پرریسک رگولاتوری جلوگیری نماید.

جمع‌بندی

Water Activity در صنعت دارو الزام قانونی صریح برای همه محصولات نیست، اما از منظر علمی و رگولاتوری یک پارامتر کاملاً ضروری و رو به رشد محسوب می‌شود. اهمیت آن به‌ویژه در داروهای پودری، گرانولی، گیاهی و محصولات با ریسک میکروبی بالا کاملاً مشهود است.

در رویکردهای مدرن رگولاتوری، Water Activity ابزاری برای مدیریت ریسک، توجیه علمی پایداری و افزایش اطمینان رگولاتور به کیفیت محصول است. به همین دلیل، در پروژه‌های تولید قراردادی پیشرفته، اندازه‌گیری و تحلیل aw به‌عنوان بخشی از استراتژی کیفیت در نظر گرفته می‌شود و این نگاه حرفه‌ای در پروژه‌های شرکت میم دارو به‌صورت عملی و مستند اجرا می‌گردد.